Kontroler nie puka dwa razy

Od 13 kwietnia ZUS może sprawdzić, czy jesteś na zwolnieniu lekarskim, nie odchodząc od biurka. Nie potrzebuje wizyty, nie potrzebuje twojego adresu. Wystarczą dane. Od 8 lipca dołączy do niego PIP z podobnymi uprawnieniami. Rynek pracy wchodzi w erę nadzoru ciągłego.

Koniec kontroli punktowych

Przez lata kontrola zwolnienia lekarskiego wyglądała tak: ktoś dzwonił do drzwi, pytał czy jesteś w domu, odchodził. Incydentalna, przewidywalna, łatwa do ominięcia. Nowe przepisy zmieniają ten model fundamentalnie.

ZUS zyskał uprawnienia do prowadzenia kontroli zdalnych — bez fizycznej wizyty może analizować dane, aktywność i dokumenty. Sprawdzi, czy osoba na L4 nie wykonuje pracy zarobkowej, nie prowadzi działalności, nie funkcjonuje w sposób sprzeczny z celem zwolnienia. Doprecyzowano też pojęcia, które wcześniej zostawiały pole do interpretacji: praca zarobkowa to teraz każda aktywność przynosząca dochód — dorywcza, bez umowy, na czarno. Działanie niezgodne z celem zwolnienia to wszystko, co może opóźnić powrót do zdrowia.

Skala już teraz robi wrażenie. W 2025 roku ZUS przeprowadził 452 tysiące kontroli zwolnień lekarskich. Wstrzymał świadczenia w 28 tysiącach przypadków. Wartość zablokowanych zasiłków: ponad 45 milionów złotych. Dodatkowo — przez mechanizm ograniczenia podstawy zasiłku — obniżono wypłaty o ponad 254 miliony złotych, dotykając 122 tysiące osób.

W 2026 roku, przy nowych uprawnieniach i narzędziach cyfrowych, te liczby mają wzrosnąć.

Inspekcja pracy wchodzi z danymi

Od 8 lipca PIP dołącza do systemu z własnym zestawem uprawnień. Inspektorzy będą mogli analizować dokumentację pracowniczą, ewidencję czasu pracy, wynagrodzenia i umowy — zdalnie, bez zapowiedzi, bez wizyty. Kontrola terenowa nie znika, ale staje się jednym z kilku równoległych trybów działania.

Jak zauważa Magda Dąbrowska, prezeska Grupy Progres — agencji HR obsługującej blisko 20 tysięcy pracowników rocznie — firmy mogą być dziś sprawdzane jednocześnie na kilku poziomach. Kontrola nie kończy się na jednej wizycie. Może mieć charakter ciągły.

To zmiana jakościowa, nie tylko ilościowa.

Kto jest na celowniku

PIP opublikował plan na 2026 rok. Budownictwo: ponad tysiąc kontroli na placach budów, od fundamentów po wykończenie, od małych budów po projekty kolejowe. Rolnictwo: 240 kontroli, w tym 80 powiązanych z unijną warunkowością społeczną — wynik kontroli może bezpośrednio wpłynąć na dostęp do dotacji. Górnictwo: 19 kontroli pod ziemią i 120 w kopalniach odkrywkowych. Leśnictwo: 200 kontroli przy pracach szczególnie niebezpiecznych. Energetyka: 28 kontroli, ale obejmujących operatorów systemów dystrybucyjnych i ich podwykonawców. Gospodarka morska: bez limitu.

Ale lista nie jest zamknięta. Inspektorzy będą prowadzić też działania przekrojowe — czas pracy, wynagrodzenia, legalność zatrudnienia, umowy cywilnoprawne, samozatrudnienie, cudzoziemcy. I coraz częściej: praca zdalna i hybrydowa.

Żadna branża nie może dziś zakładać, że jej to nie dotyczy.

Co grozi i komu

Pracownik, który na zwolnieniu lekarskim wykonuje jakąkolwiek pracę zarobkową albo działa wbrew zaleceniom lekarza, ryzykuje utratą zasiłku za cały okres zwolnienia. W praktyce — zwrot kilku lub kilkunastu tysięcy złotych.

Pracodawca odpowiada osobno. Mandaty do 2 tysięcy złotych (do 5 tysięcy przy recydywie), grzywny sądowe do 30 tysięcy. Najpoważniejsze naruszenia: wstrzymanie działalności lub prokuratura.

Odpowiedzialność jest dziś rozłożona po obu stronach rynku pracy. System ma działać prewencyjnie — ale wobec nadużyć będzie bezwzględny.

Nadzór jako nowa normalność?

Jest w tym pewna logika. Przez lata kontrole były rzadkie, wyrywkowe i łatwe do przewidzenia. Nadużycia — po obu stronach — były wkalkulowane w ryzyko. Teraz reguły gry się zmieniają: nadzór staje się ciągły, wielopoziomowy i coraz bardziej zautomatyzowany.

Dla właściciela firmy to sygnał, że zarządzanie kadrami przestaje być tylko kwestią HR. Staje się elementem zarządzania ryzykiem. Kto tego nie zauważy w porę, dowie się o tym przy okazji kontroli — zdalnej, niezapowiedzianej i bardzo konkretnej w skutkach.